Vuurwerk van Beethoven tot Beyoncé

by | apr 25, 2022 | Literatuur, Zorg | 0 comments

Prof. Neuroloog Steven Laureys over de heilzame effecten van muziek. 

Van intense vreugde tot diepe ontroering en alles er tussenin. Muziek maakt keer op keer emoties in ons los. Dat naar je lievelingsmuziek luisteren je niet alleen blijer maakt, rust geeft of troost biedt maar ook je gezondheid goed doet, is een nieuwer maar al even boeiend gegeven. Het geheim van dat alles? Ons briljante brein, zoals wel vaker. Een gesprek met de wereldvermaarde neuroloog Steven Laureys over die immense kracht van muziek – van Beethoven tot Beyoncé.

Warm vanbinnen wanneer Pharell ‘Because I’m happy’ inzet, tot tranen toe bewogen door het Requiem van Gabriel Fauré, opgeladen na L’Estate (Zomer) uit Vivaldi’s Vier Jaargetijden. Muziek – of het nu een klassiek meesterwerk is of een leuke pop-hit – doét wat met onze emoties. ‘Niets dringt zo diep onze ziel binnen als ritme en melodie’, zou de Griekse filosoof Plato ooit gemijmerd hebben. Professor Steven Laureys, een van de meest vooraanstaande neurologen van ons land en een wereldautoriteit in zijn vakgebied, noemt het in de loop van ons gesprek herhaaldelijk ‘vuurwerk’, wat muziek in het hoofd van mensen veroorzaakt. Aan de Universiteit van Luik leidt hij de Coma Science Group van het GIGA Conciousness Onderzoekscentrum, waar hij gespecialiseerd is in de werking van de hersenen bij patiënten met ernstige bewustzijnsstoornissen. Hoewel de neuroloog in zijn onderzoek vooral geconfronteerd wordt met mogelijke defecten van ons brein, blijft hij toch vooral gefascineerd door de briljante werking ervan. En dus ook door wat luisteren naar muziek er allemaal in teweeg brengt. ‘Muziek rààkt ons, dat staat buiten kijf. Voor de wetenschap is het belangrijk te begrijpen hoé, want die inzichten kunnen leiden naar manieren om muziek ook medisch te gebruiken’, vertelt professor Laureys. ‘Maar laat ons toch vooral niet te arrogant zijn (lacht). Het zou jammer zijn het effect van muziek te proberen terugbrengen tot één hersengebiedje of één hersenstofje, neurotransmitter of gen. Menselijke gedachten, percepties en emoties zijn zoveel meer dan dat. Over hoe het brein precies reageert op muziek blijft voorlopig een waas van mysterie hangen. We hebben er bijlange na nog niet alles over begrepen, en dat is goed zo.’

Het brein van Alain Altinoglu

Eén en ander neemt niet weg dat wetenschappers toch al verschillende hersengebieden konden identificeren die actiever worden wanneer we onze favoriete mu-ziek horen. Opvallend: zowat alle stukjes van ons brein schieten in actie, en dat is uniek. ‘Het is fantastisch om op functionele MRI-scans te zien wat voor een vuur-werkfestijn muziek teweeg brengt’, zegt Steven Laureys. ‘Bijna letterlijk. Muziek activeert de auditieve cortex waar we geluidsprikkels verwerken. Maar ook onze beide hersenhelften lichten op en gaan beter met elkaar samenwerken. Vaak zien we een grotere activiteit in de rechter hersenhelft. Niet toevallig, want die helft beheert de meer niet-rationele, creatieve processen. De kleine hersenen zijn dan weer heel gevoelig voor ritme, terwijl het limbisch systeem – onze emotionele controlekamer – voor de emotionele respons zorgt. Ook neurotransmitters zoals dopamine en serotonine doen een duit in het zakje: ook mede dankzij hen grijpen liedjes ons aan of brengen ze ons terug naar mooie of minder mooie herinneringen.’ Enthousiast vertelt professor Laureys over zijn onderzoek naar de effecten van muziek op de hersenen van Alain Altinoglu, de grote Franse dirigent die sinds 2016 De Munt leidt. ‘Met 250 elektroden registreerden we in ons labo wat er in Alains hoofd gebeurde toen hij de Coriolan Ouverture van Beethoven hoorde, zijn favoriete muziekstuk. Het daaropvolgende vuur-werk was verbijsterend. Maar nog opvallender: toen we de muziek dempten en hem vroegen zich mentaal in te beelden dat hij dit stuk dirigeerde, zagen we zijn brein zo mogelijk nog méér opbloeien. Alleen al dénken aan mooie muziek heeft dus al een enorm effect.’

Mozart als troost

Precies omdat muziek inspeelt op de hersenengebieden die betrokken zijn bij de verwerking van emoties, heeft het op die laatste zo’n enorme invloed. Laat één se-conde muziek op ons brein los, en het kan de gevoels-inhoud ervan bepalen en ons in een bepaalde stemming brengen. En nog meer dan dat. Van vrolijke muziek worden we niet alleen zélf blij(er), het doet ons eer-der dan anders vrolijke gezichten opmerken. Droevige deuntjes stemmen ons droef, maar ook dàt kan helpen. ‘Ze bieden troost en stellen je in staat je eigen verdriet beter te verwerken, als een soort katharsis’, aldus Steven Laureys. ‘Wie meer wil weten over muziek als troost, kan ik ‘Mijn leven met Mozart’ van Eric-Emmanuel Schmidt aanbevelen. Schmitt beschrijft onder meer hoe hij zijn depressie overwon met de muzikale hulp van Mozart.’

Waarom de ene persoon graag Mozart hoort en de andere het liefst Beyoncé door de luidsprekers laat knallen? Een moeilijke vraag, vindt professor Laureys. ‘Waarom hou jij meer van paars dan van oranje? Waarom ben je verliefd geworden op je partner en niet op iemand anders? Ook dat kunnen we wetenschappelijk tot in de puntjes analyseren. Maar het levert gegarandeerd antwoorden op die alles veel minder romantisch maken. ‘We weten niet precies waarom’ is wat mij betreft een mooi antwoord op vragen als deze. Laten we het dus houden op de welbekende mix van nature en nurture: sommige muziekvoorkeuren zitten mogelijk in ons genetisch materiaal, andere zijn wellicht bepaald door opvoeding, voornamelijk door wat we oppikken in onze leefomgeving. Iedereen heeft zo z’n eigen persoonlijke herinneringen of associaties bij bepaalde muziek.’

Weer dansen op ‘Het Zwanenmeer’

Op onze vraag of luisteren naar muziek je ook gezonder maakt, luidt het antwoord dan weer volmondig ‘ja’. Jong of minder jong: een lekker ritmisch nummer activeert bepaalde motorische hersengebieden, waardoor onze armen en benen bijna automatisch in actie komen. En bewegen maakt je nu eenmaal fitter en gelukkiger. Dat laatste effect blijkt nóg sterker wanneer we samen met anderen muziek ‘beleven’, zoals op een concert. ‘Of het nu de Koningin Elizabethwedstrijd is of Clouseau in het Sportpaleis, tijdens een concert worden àl je zintuigen geprikkeld. Je hoort, je ziet en je voelt de muziek, en dat in groep. Zo’n gedeelde ervaring voegt nog een extra dimensie toe.’

Ook de rustgevende effecten van muziek zijn waardevol in onze steeds sneller draaiende wereld.

‘Technieken die ontspanning creëren – zoals meditatie, naar muziek luisteren of een combinatie van de twee – kalmeren je orthosympathische zenuwstelsel en doen je hartritme en bloeddruk dalen, ze helpen je beter slapen of leren je makkelijker los te laten. Welke muziek je het best tot rust brengt, is heel persoonlijk. Voor de meesten van ons is dat langzame of klassieke muziek, of het geluid van een kabbelend beekje. Maar ik heb ook een collega die zweert bij heavy metal (lacht).’

Dat muziek steeds vaker wordt toegepast in de gezondheidszorg, kan professor Laureys alleen maar toejuichen. ‘Uiteraard lost muziektherapie niet àlles op, maar als complementaire methode kan het zeker helpen. Sommige patiënten met Parkinson bijvoorbeeld stuur ik op dansschool, omdat ritmiciteit aanzet tot bewegen. Ook dementerenden zijn wel eens geholpen met muziek. Iedereen zag het YouTube-filmpje van de ballerina met alzheimer die zich ineens weer de choreografie van ‘Het Zwanenmeer’ herinnerde. Dankzij muziek vond ze een stukje van haar geheugen terug en ging ze ineens weer bijna meedansen. Het toonde aan hoe diep bepaalde melodieën verankerd liggen in ons brein. Zelf had ik ooit een comapatiënte die van een hersentrauma herstelde dankzij de liedjes van haar grote idool Frédéric François. Zo heeft elke dokter of neuroloog wel één of meerdere verhalen om die enorme kracht van muziek te illustreren.’

Bach op repeat

Maakt muziek ons ook slimmer, zoals je wel eens hoort beweren? ‘Het klopt dat naar muziek luisteren of zelf muziek spelen onze hersenen structureel verandert.

Ons brein is nu eenmaal een plastisch orgaan dat voortdurend nieuwe verbindingen kan aanmaken’, zegt Steven Laureys. ‘Zo neemt bij muziek beluisteren de witte stof in ons centraal zenuwstelstel toe, waardoor we beter communiceren. Kinderen die pianoles krijgen, lijken hun empathisch vermogen beter te ontwikkelen. Muziek die ons emotioneel raakt, heeft zeker een positief effect op onze cognitieve prestaties. Het geeft energie en stimuleert de positieve gevoelens. Maar door een hele avond Bach op repeat te zetten, haal je de volgende dag nog geen grote onderscheiding. Muziek doet wonderen in ons brein, maar zo’n grote wonderen nu ook weer niet (lacht).’

Tekst door Caroline De Ruyck
Foto © Michel Houet

Andere artikelen

0 Comments

Reactie nalaten

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.