Tederheid & ongemak hand in hand.

by | apr 21, 2023 | Magazine #6 | 0 comments

Een blik op het werk van kunstenaar Berlinde De Bruyckere. “Ik wil tonen hoe hulpeloos het lichaam kan zijn. Daar is geen angst voor nodig, het hulpeloze kan iets prachtigs betekenen”, zegt Berlinde De Bruyckere. De Belgische kunstenaar geniet al decennia naam en faam met haar eigenzinnige, verstilde creaties. De veelheid aan materialen en lagen in haar sculpturen zijn recht evenredig met de emoties die ze oproepen. Berlinde De Bruyckere werd in 1964 in Gent geboren. Vandaag geldt ze als een van de belangrijkste hedendaagse kunstenaars en is ze vooral bekend door haar vaak monumentale werken in was, dierenhuid, haar, textiel, hout en lood. Telkens weer plaatst ze bewonderaars en kunstminnende zielen oog in oog met verwrongen, organische vormen. Ze alluderen op de menselijke kwetsbaarheid, het lijden van mens en dier en de overheersende kracht van de natuur. Haar inspiratie haalt De Bruyckere bij de renaissancekunstenaars, de oude Vlaamse meesters en de christelijke iconografie, maar ook in de dagdagelijkse realiteit. De verhalen, mythes en legendes uit die werken krijgen er in haar oeuvre een hedendaagse laag bij. Ze schept een wereld waarin pathos, tederheid en ongemak hand in hand gaan. Zo wordt ieder werk een verstilde strijd tussen liefde en leed, gevaar en bescherming, leven en dood. Het is niets om bang van te zijn, onderstreept Berlinde zelf.

IK WOU EEN MENSELIJKE VERSIE VAN EEN ENGEL MAKEN

Draai de klok een slordige drie jaar terug. Voorjaar 2020. De wereld gaat gebukt onder een pandemie van ongeziene omvang. We leven collectief in lockdown. Ziekenhuizen en intensieve zorgen kreunen onder de toevloed aan besmette coronapatiënten. Duizenden onder hen zullen het leven laten. Deze bevreemdende en beangstigende dynamiek inspireert Berlinde De Bruyckere om in die periode haar ’Arcangelo’ te creëren. Een werk van de Italiaanse kunstschilder Giorgione speelt in dat proces een belangrijke rol. Berlinde De Bruyckere: “De krant De Standaard vroeg me in 2020 welk kunstwerk ik tijdens een quarantaine het liefst bij me zou hebben. Ik deed uitgebreid research in mijn bibliotheek en kwam bij een schilderij van Giorgione uit. Hij schilderde aan het begin van de zestiende eeuw het lichaam van Christus dat wordt gedragen door een engel: Cristo morto sorretto da un angelo. Zo legde ik de link met wat er tijdens de coronapandemie gebeurde in ziekenhuizen: mensen leden, vereenzaamden massaal en stierven vaak moederziel alleen. Er waren voor de getroffenen op dat moment enkel verplegers in de buurt, een soort hedendaagse engelen die we nodig hadden om deze crisis door te komen. Ik wou een menselijke versie van zo’n engel maken, een échte engel, niet zoals die in het schilderij. De engelen in de Arcangelo-serie zijn uiteindelijk zwaarder, gezichtsloos en mysterieuzer dan de verzinnebeelding op doek geworden.” Werken uit deze serie zijn nog tot half mei 2023 te zien in Zurich, Zwitserland. Daar loopt op dit moment de solotentoonstelling ‘A simple prophecy’. De Bruyckere exposeert er ook bronzen en loden sculpturen uit de Arcangelo-reeks, samen met een selectie monumentale, ingekaderde reliëfcreaties en papiercollages. De veelheid aan lagen en materialen is een steeds terugkerend gegeven in haar werk. Ze schrijft er op haar eigen tempo een indrukwekkend artistiek epos mee. Berlinde: “Het verleden speelt een cruciale rol in wat ik maak. Ik borduur telkens verder op de geschiedenis van dingen, ik gebruik dat gegeven als een soort vitrine. Zo zie je in sommige werken bijvoorbeeld stukken hout uit de restauratie in mijn huis. Tijdens ‘It almost seemed a lily’, een solotentoonstelling in Mechelen in 2018-2019, gebruikte ik het hout zelfs als frame voor een compleet werk. Ik plaatste er een laag papier bovenop, maar dat papier diende niet louter als achtergrond. Het werd een stuk van de sculptuur die op haar beurt weer interfereerde met textiel, lood en was.” TASTBAARHEID & HET TACTIELE De mix van materialen en de verrassende vormen die De Bruyckere creëert, ademen vaak donkerheid en dreiging. Tegelijk belichamen ze een brok hoop en perspectief. De kunstenaar maakt een eigen ode aan het leven en de tastbaarheid primeert daarbij, net als het tactiele. Door ernaar te kijken en erover te reflecteren, kunnen we dit aardse en vergankelijke leven ‘anders’ en ‘dieper’ ervaren. Berlinde: “Huid vormt vaak een prominente laag in mijn creaties, in elk werk zit ook een metamorfose. Ik vertrek van iets en het groeit uit tot iets anders, iets nieuws, iets onbekends. Dat is hoe ik naar de wereld en de evoluties van deze tijd kijk. We worden als mensen voortdurend geconfronteerd met complexe vraagstukken. Dat overdondert. Als we durven geloven in de metamorfose, de gedaanteverwisseling zoals ik die in mijn werken vormgeef, dan kunnen we de alledaagse complexiteit misschien wat beter begrijpen.” Wie Berlinde De Bruyckere zegt, zegt paardenlijven, verwrongen lichamen, geweien in was. Het ene gaat over in het andere en het toeval zorgde ervoor dat de kunstenaar in 2001 bij deze ‘grillige’ vormen aanbelandde. Na de aanslagen van 9/11 was ze danig van streek door de beelden op tv, dat ze een wassen sculptuur van een menselijk lichaam te vroeg uit de mal haalde. De scheefgetrokken verhoudingen die overbleven, vormden de grondslag van het oeuvre dat ze vandaag in de wereld zet.

“We zijn deel van de natuur en we zijn het belang van die natuur.

De Bruyckeres unieke en beklijvende stijl maakt dat haar oeuvre al decennia wereldwijd te zien is in galerijen en musea. De eerste solotentoonstelling vond plaats in 1988. Vandaag wordt ze omarmd van Gent, over Wenen en Istanbul, tot in New York ‘and beyond’. De hedendaagse installaties en creaties beroeren jong en oud, net omdat ze zo figuratief zijn. Onder die bovenste en bijzonder herkenbare laag schuilt een krachtige, poëtische beeldtaal die dingen keer op keer samenbrengt: leven en dood, liefde en lijden, wreedheid en tederheid. ‘HONTE 2019’ Tijdens ‘In Absence’, het evenement dat ONTroerd / Sereni en PXL MAD deze lente organiseren in Hasselt, krijgt Berlinde De Bruyckere een prominente plek tussen andere kunstenaars en designers. Voor de gelegenheid is ‘Honte 2019’ van De Bruyckere te zien. De sculptuur is een delicaat gepositioneerd lijfje van een veulen, gemaakt uit polyester en overtrokken met gelooide paardenhuid. Het werk ligt neer op een robuuste houten piëdestal. Berlinde: “Ik wil met deze sculptuur opnieuw reflectie teweegbrengen. Het is alsof je voor een altaar met een offer staat, je moet dichterbij komen om het helemaal te ontdekken. Het beeld nodigt uit om te voelen in een context van verstilling. Het gaat om een universele wereld die toegankelijk is voor iedereen, ongeacht religieuze overtuigingen of tradities.” Door die insteek is ‘Honte 2019’ helemaal op zijn plaats tijdens ‘In Absence’. De tentoonstelling wil op een genuanceerde en vernieuwende manier nadenken en spreken over rouw en verlies. De titel werd bewust gekozen: ‘absence’ of afwezigheid verwijst naar de vaak tegenstrijdige rol die objecten spelen in een rouwproces. Ze zorgen ervoor dat we een overleden dierbare heel acuut kunnen missen, of net de onuitwisbare herinneringen met glimlach en dankbaarheid koesteren. Geluk versus verdriet, haaks op elkaar en toch verwant. Berlindes kunstwerk ligt in het verlengde daarvan en nodigt uit om met open vizier over de tegenstrijdigheid in rouwcontext na te denken. Afscheid, liefde, leven, dood: het blijven confronterende tegenstellingen. Toch houdt de hoopvolle ondertoon in het werk van Berlinde De Bruyckere stand. ‘Honte 2019’ is samen met ‘In Absence’ een onmiskenbare ode aan het fragiele leven en de uitdagingen die in elk afscheid vervlochten zitten. De machteloosheid, die we daarbij ervaren, gaat hand in hand met de onverwoestbare kracht van de natuur. “We zijn deel van de natuur en we zijn het belang van die natuur”, concludeert Berlinde daarover. “Ondanks prangende vraagstukken en uitdagingen die eigen zijn aan alle tijden, is het goed om te blijven geloven in het onmogelijke. Altijd opnieuw.” Bronnen: smak.be / ensembles.mhka.be / okv.be / theartcouch.be – ‘Onschuld kan een hel zijn’ / groene.nl – ‘Grote warme engelenvleugels’ / hanstheys.ensembles.org / composition.gallery / hauserwirth.com / bonnefanten.nl / YouTube – Berlinde De Bruyckere on ‘A simple prophecy’

Tekst Benedikte Van Eeghem
Foto © Mirjam Devriendt