Koesterobjecten, je geliefden dichtbij willen dragen is tijdloos.

by | apr 17, 2023 | Magazine #6 | 0 comments

Wat vertellen juwelen over iemands persoonlijkheid, emoties en gedachten? Juweelkunstenares Charlotte Vanhoubroeck onderzoekt en reactiveert, in het kader van een doctoraat in de kunsten, de sentimentele juwelen van onze eerste Belgische koningin, Louise-Marie van Orléans. Was zij werkelijk dat engelachtig, braaf figuurtje dat men het Belgische volk voorspiegelde? Of vertellen haar sieraden een ander verhaal? En hoe zouden haar juwelen er vandaag kunnen uitzien?

“Wie was onze eerste koningin? Veel mensen aan wie ik die vraag stel moeten schoorvoetend toegeven dat ze geen flauw idee hebben,” vertelt kunsthistorica en juweelkunstenares Charlotte Vanhoubroeck.
“Dat is niet onbegrijpelijk, aangezien Louise-Marie van Orléans een ingetogen, braaf imago had. Maar ze is een intrigerend figuur, die we niet in de vergetelheid mogen laten terechtkomen.” Het bestaan van die eerste Belgische koningin was erg turbulent. Als Franse prinses was het huwelijk met Leopold I voornamelijk een politieke zet. Volgens de geschiedschrijving zou de toen twintigjarige prinses de dagen in aanloop naar haar trouwdag aan één stuk door gehuild hebben. Ze was overigens Leopolds tweede vrouw, nadat zijn eerste vrouw, Charlotte van Wales, stierf in het kraambed samen met hun doodgeboren zoon. Zijn eerste vrouw liet bij Leopold een enorme leegte achter, die Louise-Marie onmogelijk leek te kunnen vullen. En daar ze de eerste Belgische koningin werd, moest
ze ook nog eens het volk voor zich dienen te winnen. Er werd bewuste beeldvorming ontwikkeld rond Louise-Marie in de hoop dat de Belgen hun koningin in het hart zouden sluiten. Ze werd neergezet als een soort engelachtig, braaf figuur aan de arm van de koning. Maar uit de rijke briefwisseling met haar familie blijkt hoe intelligent, scherp en uitgesproken Louise-Marie was. “Als kunstenaar en historica vraag ik me af: Wat speelde er zich écht af in het hoofd van Louise-Marie? Wat vertellen haar juwelen
over wie zij was? Hoe kan je die mythevorming doorbreken door het object te laten spreken? Voor mij zijn vooral de 100 sentimentele juwelen die zij bezat, een kostbaar miniatuur-museum van Louise-Maries gevoelswereld”, gaat Charlotte verder.

Onze eerste Belgische koningin had een schat aan deze zogenaamde ‘sentimentele juwelen’, die ontstonden in de Renaissance en erg in de mode waren in de 19de eeuw. Denk aan een armband met een klein portret van een geliefde in verwerkt, een hanger aan een fijne vlecht mensenhaar of een ring met een gegraveerde boodschap erin. De juwelen zijn intrinsiek persoonlijk en benadrukken de liefdevolle band tussen de drager en de afgebeelde, herdenken een belangrijk moment of houden de herinnering aan een overledene levendig.

“Het is intrinsiek menselijk om je geliefden dichtbij te willen dragen. Koesterobjecten hebben iets tijdloos,” legt Charlotte uit.
“Zoals we nu een foto van ons lief of onze kinderen als achtergrond op onze smartphone zetten, zo etaleerde de 19de-eeuwse adel hun geliefden op juwelen. Louise-Marie had tal van sentimentele stukken die vooral verwezen naar familieleden. Zo valt op dat de Engelse koningin Victoria, die op een tiental van de juwelen voorkomt, een goede vriendin was. Op haar meest kostbare sentimentele juwelen staat dan weer haar echtgenoot, koning Leopold I, afgebeeld. Een brede armband, bezet met diamanten, met in het midden een portret van de koning, bijvoorbeeld.

De diamanten laten uitschijnen dat dit juweel niet enkel liefde, maar ook status uitdrukt. Je ziet ook dat Louise-Marie deze armband op tal van haar portretten draagt. Wat opvalt, is dat dit zware juweel dikwijls centraal staat in de opstelling. Het was voor de Belgische koning dan ook belangrijk om het volk te tonen hoe toegewijd zijn echtgenote aan hem was.”

“Louise-Marie zou een grote armband gehad hebben die haar eerste zoon memoreert.”

LOUISE-MARIE VAN ORLÉANS

• Franse prinses, geboren in 1812, Sicilië
• Trouwt in 1832 met Leopold I en wordt zo de eerste koningin der Belgen
• Verliest haar eerste zoon, Lodewijk Filips (1833), op bijna éénjarige leeftijd
• Krijgt daarna nog drie kinderen: Leopold II (1835), Filips (1837) en Charlotte (1840)
• Verlegen, fragiel en teruggetrokken levensstijl. Uit de regelmatige briefwisseling met haar naasten blijkt echter ook een gecultiveerde persoonlijkheid met een scherp observatievermogen en fijne kennis van de menselijke natuur.
• In 1844 start Leopold I een buitenechtelijke relatie met Arcadie Claret, waarmee hij twee kinderen krijgt.
• In 1850 overlijdt Louise-Marie op 38-jarige leeftijd, in Oostende, waarschijnlijk aan de gevolgen van tuberculose.

 

De zoektocht naar de betekenis van Louise-Maries juwelen is moeilijk en vaak mysterieus. De meeste juwelen zijn namelijk verloren gegaan: ze werden veelal hersmolten en gebruikt voor nieuwe stukken. Maar de inventaris, de geschiedschrijving en de afbeeldingen van de koningin op schilderijen en prenten geven stukjes informatie vrij waarmee de interes-sante puzzel kan worden gelegd. Eén van de grote mysteries in Charlottes onderzoek is een arm-band met daarin een portret van de eerstgeborene van Louise-Marie, Lodewijk-Filips. De eerste Belgische kroonprins overleed als baby. Zijn ouders waren er kapot van.
“Louise-Marie zou een grote armband gehad hebben die haar eerste zoon memoreert. Vermoedelijk een rouwjuweel, wellicht te zien op een portret geschilderd door Frans-Xaver Winterhalter. In de inventaris is het stuk echter nergens terug te vinden. Heeft het stuk nooit bestaan? Heeft de schilder zijn creatieve vrijheid gebruikt om het kind af te beelden in een andere armband van de rouwende koningin? Of ging het juweel verloren nog voor deze in de inventaris kon worden opgenomen? …”

In haar doctoraat maakt Charlotte ook de vertaalslag naar het heden. Op basis van haar kunsthistorisch onderzoek reactiveert ze de verloren sentimentele juwelen van deze koningin vanuit hedendaags oogpunt. Als spiegelbeeld voor de myste-rieuze armband ontwierp Charlotte een hedendaags rouwjuweel. De vorm van het stuk is gelijkaardig aan de armband zoals deze werd afgebeeld door Winterhalter. Wie de ogen echter halfdicht knijpt, ziet dat het zilveren geëmailleerde juweel is opgebouwd uit kleine babyfiguurtjes. “Het verlies van een kind is één van de grootste pijnen die een mens kan voelen. Het verandert iemands hele leven. Zeker in de eerste fase van rouw kan je aan niets anders denken dan je verlies en zie je de verloren dierbare overal in je omgeving terugkeren. Mensen die een kind verliezen, merken zo ook wellicht overal zwangere vrouwen, baby’s en jonge kinderen op. Dat gevoel van gemis wilde ik overbrengen door ook de armband volledig op te bouwen uit babyfiguurtjes.”
Op de tentoonstelling ‘In Absence’ die de link tussen objecten en rouw onderzoekt, stelt Charlotte enkele van haar creaties voor. Vergezeld door afbeeldingen en informatie over de originele juwelen. “Liefhebben, hunkeren, rouwen…. Je geliefden op je huid willen dragen. Het is allemaal zo menselijk en herkenbaar. Ik hoop met mijn tentoonstelling mensen te raken en de menselijke kant van Louise-Marie wat dichterbij te brengen,” besluit Charlotte.

Tekst Sofie Peeters
Foto ©Simon Debbaut – L’Ecluse
Portret Karel Duerinckx