Hoe geuren kunst worden bij Peter de Cupere.

by | sep 18, 2023 | Magazine #7 | 0 comments

“Ruiken is ook herinneren.”
Peter de Cupere is een olfactorische kunstenaar die internationale faam geniet. Denk aan het spelen met geuren die sterke gevoelens oproepen, doen nadenken, voor bezinning zorgen en nog veel meer.

4 mei, de eerste warme lentedag is eindelijk daar. Even naar het strand trekken, kan vandaag niet. De dagtrip gaat richting Hasselt en de expo ‘In Absence’. Om Peter de Cupere te kunnen spreken bij zijn werk ‘Solace’ is het nu of nooit. Na het bezoek komt het besef. Blij dat we niet voor het strand kozen.

Een blokje zeep waarin je een neus herkent. Daarnaast een mooie kom met troebel water. Een scherm toont beelden van jongeren die zacht door hun gezicht wrijven, de geur in zich opnemen. Zo zou je ‘Solace’ kunnen samenvatten. Of toch niet. Ook zelf je handen wassen, de zachte bloemengeur ruiken. Zo onderdeel worden van het kunstwerk. Dat maakt ‘Solace’ echt af. Peter de Cupere zorgt voor alle duiding.

Innocent

“Kijk eens naar die wazige beelden op het scherm. Het gevoel dat de aanraking van de huid geeft, daar zijn weinig mensen mee bezig. De huid zachtjes strelen, bepaalde plekken dagelijks licht aanraken, het werkt helend. Focus op het gevoel, niet op de gedachten. Het is een soort actieve meditatie.
Dit werk is gebaseerd op ‘Innocent’ uit 1996. Op een stuk zeep stond ‘Innocent’ geschreven. De mensen mochten daarna hun handen wassen en hun naam noteren. Op het einde van de tentoonstelling kwam het water in een fles terecht met hun naam als label. Zo werden ze zelf ingrediënt van het kunstwerk, vereeuwigd eigenlijk.
Hier was je de handen in het water van de voorgaande bezoekers. Je deelt jouw leed met het leed van de anderen. Het is een mentaal proces. Je wast je handen met zeep in reeds ‘gewassen’ water. De zeep is ontsmettend, maar je moet de ervaring durven aangaan. Daarna schrijf je je naam neer. Je komt als ingrediënt op een glazen fles te staan waar het restwater na de tentoonstelling in wordt bewaard. Zo word je onderdeel van het kunstwerk.

Vergeet-mij-nietje

Ik koos als topnoot van de geurcompositie voor een vleugje geur van vergeet-mij-nietjes. Ze hebben niet zoveel geur. Er zijn veel parfums rond gemaakt, maar de geur is niet uitgesproken. De geur gaat verloren bij het afplukken. Dat geldt bijvoorbeeld ook voor meiklokjes. De geur wordt daarom synthetisch nagemaakt. ‘Solace’ bestaat uit meerdere geuren die samen een zachte geurcompositie vormen. Zoals de geur van pas gewassen lakens of de geur van verse kleren. Dat heeft wat te maken met het starten van een nieuw leven. Door te wassen, laat je de dingen achter jou, neem je een nieuwe start.”

De geur van buskruit

Een ander werk dat je in de exporuimte van PXL-MAD School of Arts kon vinden, was totaal anders. Eerlijk gezegd, aan de haarborstel met grote lokken liepen we wellicht te snel voorbij.
“Je ruikt hier de geur van buskruit. Tijdens oorlogen een veel voorkomende geur, een geur die je ook amper uit het haar kan wegkrijgen. Het is het haar van een overlevende soldaat uit de Tweede Wereldoorlog die het aan het einde van de oorlog afknipte omdat de geur van buskruit er nog in zat. Hij bewaarde de staart in een doos om er af en toe aan te ruiken. Doorheen de jaren verminderde die gewoonte tot hij ermee stopte. Voor hem was het een manier om de dood te verwerken van soldaten waarmee hij bevriend was geweest. Telkens als hij aan zijn haar rook, voelde het alsof hij bij hen was. Na verloop van tijd verminderde de geur van buskruit en vond hij meer rust. Ik verwerkte het haar tot een haarborstel. Bij elke tentoonstelling parfumeer ik de haarborstel met één druppeltje buskruitgeur, die men door de gaten in het plexiglas kan ruiken. De geur blijft lang ruiken. Het werk werd voor de eerste keer getoond in de tentoonstelling ‘Is this mankind’ (2016)’ in de Warande in Turnhout. De tentoonstelling ging over het ongewild verliezen van identiteit. Ik sprak voor de tentoonstelling met onder meer drie overlevenden van Auschwitz over hun geurherinneringen. Urenlange gesprekken waren het, hun verhalen grijpen aan. Tranen kon je niet bedwingen. In de tentoonstelling kon je dan hun verhaal horen met de geur van één van hun herinneringen.  Ook was er een installatie met 21.000 menselijke haarstaarten.”

Lachen en huilen

Peter wandelt verder, naar twee dorre bloemen op een stapel oude poëziebundels. De bloemen zijn gemaakt uit het papier van poëzieboeken. De witte bloem staat voor het leven, je hoort iemand lachen. De zwarte staat voor de dood, in de verte huilt iemand. Uit de bloemen komt de geur van eucalyptus. “Eucalyptus staat voor zuivering en reiniging. Het zet ook de gedachten open”, zegt Peter. Geuren die verwijzen naar afscheid en de dood. Het zou macaber kunnen zijn. Deze kunstenaar bewijst dus dat het anders kan.
“Ik maakte ook de geur na van de lievelingsthee van de overleden partner van een vrouw. Dat hoort bij het werk ‘Fleeting Memory’ van Karen Wuytens waar Rayah Wauters een houten recipiënt voor maakte. Ik krijg wel vaker die vraag, om een geur na te maken, wat niet simpel is. Geuren zijn zelden tastbaar, maar je kan die wel inzetten als verwerking en therapie.
In 2016 werkte ik voor een project met vluchtelingen. Geur maakte zoveel bij die vluchtelingen los. Toen begonnen ze pas te praten. Dat ging niet alleen over negatieve herinneringen. Welke geuren gaven hen een goed gevoel? Zo brachten pepermunt, honing en lavendel hen terug naar hun dagelijkse gewoontes in hun thuisland. Dat was zo mooi. Begin van datzelfde jaar was er ook het project ‘One Drop Of Freedom’ dat ik samen met de PXL-MAD School of Arts ter ondersteuning van vluchtelingenhulp opzette. Eén druppeltje grasgeur in een aromaflesje werd te koop aangeboden. Je kon het alleen maar ruiken, niet bezitten. Het bleef aan de glaswand kleven en zou verdampen voordat het uit het flesje komt. We verkochten dat als een symbool van vrijheid en stelden ook zo de vragen; wat is vrijheid en wanneer kun je van vrijheid spreken. Het ging over het recht om vrij te zijn.”

Tekst Dominique Piedfort
Foto’s © Frederik Buyck, Peter Cupere
www.peterdecupere.art
Instagram @olfactoryart