Het kwetsbare als inspiratiebron

by | jan 31, 2023 | Magazine #5 | 0 comments

Karen Wuytens creëert objecten in verliescontext. Een westers persoon bezit gemiddeld 10.000 voorwerpen. Wanneer we overlijden, krijgen die voorwerpen plots een andere betekenis. En zelfs die betekenis evolueert, naarmate de jaren verstrijken. Dat proces inspireerde ontwerper en onderzoeker Karen Wuytens (PXL-MAD, School of Arts, Hasselt) om met collega-kunsthistorica Nadia Sels een unieke expo op te zetten: In Absence. De tentoonstelling is dit voorjaar in de MAD-gallery te zien, in samenwerking met Sereni en PXL-Healthcare.

Karen Wuytens is meer dan zomaar een ontwerper of onderzoeker. Samen met Nadia Sels coördineert ze de onderzoeksgroep MANUFrACTURE aan PXL-MAD in Hasselt. Onderzoekers van de groep combineren ambachtelijkheid met het artistieke of met industriële processen en praktijken. Soms vertrekken ze van een specifieke vraag, dan weer spelen ze in op actuele noden. Het eindproduct en het creatie-proces staan centraal en het lichaam fungeert dikwijls als betekenisverlener. MANUFrACTURE streeft niet enkel naar perfectie. Een breuk, het kwetsbare, het gebrek: ze dienen keer op keer als inspiratiebron.

Binnen de onderzoeksgroep krijgt hedendaagse kunst een cruciale rol als ‘weerbarstige stoorzender’. Karen staat in haar onderzoek stil bij de betekenis die objecten in een bepaalde context krijgen. Zo krijgt een object plots een andere waarde wanneer het op een sokkel geplaatst wordt. In de loop van de pandemie kreeg dit onderzoek een extra laag: welke betekenis krijgen objecten in de context van verlies?

“Ik ben van opleiding master juweelontwerp en edelsmeedkunst”, vertelt ze aan ONTroerd. “Na mijn opleiding ging ik lesgeven en werd ik zelfstandig ontwerper. Ik maakte een doctoraat over het ontwerpproces, er kwam een eigen merk en ik werkte op vraag van klanten objecten uit. Het was heel erg divers, inspirerend en intensief werk. In 2013 werd mijn echtgenoot Robby ziek. We wisten meteen dat hij palliatief was en hebben bewust met dat proces kunnen omgaan, maar plots beland je ontzettend vaak in een ziekenhuis. Daar zijn dagelijks hopen vrijwilligers aan de slag. Ik vroeg me af of ik na Robby’s dood de nood zou voelen om in die context iets te blijven betekenen voor anderen.”

DE FLES DIE HERINNERT AAN LEVENSGENOT

De denkoefening deed Karen uiteindelijk voor een nieuwe werkpiste kiezen.
“Ik besefte dat ik aanvankelijk niet meer in dat ziekenhuis wou komen. De plek herinnerde me alleen nog aan het ziekteproces en het bijbehorende verdriet. Ik zocht naar nieuwe wegen om mijn passie aan engagement te koppelen. Als ontwerper kon ik jarenlang 24 uur op 24 bezig zijn met mijn job. Toen Robby stierf, kon dat niet meer. Dat is frustrerend: je bent niet alleen je man kwijt, maar dient plots ook je hele leven opnieuw uit te vinden.
In 2020 zaten we dan plots met die lockdown. Toen werd het duidelijk hoeveel mensen niet eens afscheid konden nemen van hun dierbaren. Je hoorde verhalen van kinderen die spullen van hun ouders op het trottoir voor het woonzorgcentrum moesten ophalen, na hun overlijden. Uit één van de dozen dook een volle fles porto op. Die fles was zo veel meer dan een fles porto die je in een rek in de supermarkt ziet. Ze gaf aan dat de overledene nog wou genieten van het leven, nog plannen had, waarschijnlijk samen met familie. Dat raakt. Ik besefte daardoor des te meer hoeveel geluk ik had gehad om wél afscheid te mogen nemen van mijn man.”

Afwezig maar tegelijk zo heel erg aanwezig.

De impact van de lockdown inspireerde Karen om de betekenis van objecten na een overlijden, verder te doorgronden en in nieuw werk te vertalen.
“Ik vertrek bij een ontwerp altijd vanuit vraagstelling. Hoe kan een vraag vertaald worden naar een vorm? Hoe kan de vooropgestelde functie van het object de vorm bepalen? Zo belandde ik weer bij Robby en afscheid nemen. Nadat hij thuis gestorven was, had ik snel de neiging om spullen weg te doen. We wilden ons terug thuis voelen in ons huis. Ik koesterde zijn aanwezigheid, maar ze mocht niet overheersen of ons verhinderen om te functioneren. Dat was te beklemmend. Tijdens de lockdown begon ik rond te kijken en te zoeken naar wat ik onbewust had bewaard en ondertussen van betekenis was veranderd. Ik vond in de keuken een potje peper met een sticker erop, in zijn handschrift. Ik gebruikte dat nooit, de kruiden waren zelfs vervallen, maar dat voorwerp vertelt voor een deel wie Robby was. Terwijl het me aanvankelijk confronteerde met verdriet, stemt het me nu dankbaar.”

‘DRINKEN WE SAMEN KOFFIE?’

Haar ervaring werd de filosofie achter de Conversation Cups die ze in samenwerking met Studio Pieter Stockmans ontwikkelde.

Karen: “In de zoektocht naar nieuwe projecten belandde ik bij vijf vrouwen die ook hun man hadden verloren en hun verhaal met mij wilden delen. De ontmoetingen begonnen altijd op dezelfde manier: je komt binnen,

mensen vragen of je koffie wil drinken. Of het overlijden nu recent of langer geleden is: voor je het weet, zijn er uren verstreken.

Ik merkte dat de nood leefde om het verhaal te delen, zelfs maanden na de feiten, en dat koffie telkens weer het symbool was om in gesprek te gaan. Zo vertelde een moeder dat ze zich op een dag triest voelde en in de zetel ging liggen. Haar zoontje ging naar zijn speelgoedkeukentje en maakte een kop koffie klaar, om haar te troosten. Dat ritueel zit bij ons ingebakken en daarom heb ik het thema verder onderzocht. Ik ontdekte dat er vroeger complete rouwserviezen bestonden, bij wijze van houvast. Mensen namen echt tijd voor rouw, zelfs zonder woorden, maar dat is een beetje verdwenen uit onze cultuur. Zo is een hedendaags rouwservies ontstaan, in de vorm van Conversation Cups. Ze zeggen een hele tijd na een overlijden iedere keer weer: ‘drinken we samen koffie en nemen we tijd voor elkaars verhaal?’. Dat is makkelijker gezegd dan ‘ik heb het moeilijk’.”

EXPO ‘IN ABSENCE’

De Conversation Cups werden door Karen ontwikkeld in overleg met Studio Pieter Stockmans, in een ontwerp met subtiele blauwe accenten. Ze worden per twee verkocht, omwille van het één-op-één-gesprek dat ze in gang zetten. De lijn op de kopjes wordt manueel getekend voor ze de oven in gaan en is telkens verschillend, zoals elk mensenleven dat is. Samen met het boek ‘Voor altijd’ – dat de getuigenissen van vijf moeders bundelt – maken de Conversation Cups deel uit van de tentoonstelling ‘In Absence’. Karen Wuytens en collega Nadia Sels cureren de expo, die in het voorjaar 2023 loopt in de MAD Gallery, Hasselt.

Karen: “Met ‘In Absence’ willen we het verhaal over rouw nog verder open- trekken en iedereen laten zien dat het onderwerp vroeger veel meer ingebed was in onze cultuur. Mensen werden letterlijk begraven op een kerkhof, een hof rond de kerk. De dood maakte deel uit van het leven. We willen alle facetten van rouw terug op de kaart zetten zonder beladen of belerend te worden. We gaan zowel de aangrijpende als mooie accenten benadrukken. Voor één van de moeders uit ‘Voor altijd’ ontwikkelde Peter de Cupere bijvoorbeeld een specifieke geur op basis van thee, die de vrouw herinnert aan haar overleden man. Voor een andere moeder en haar zoontje maakte ik een Memory-spel dat herinnert aan de overleden papa, via afbeeldingen van persoonlijke objecten. Al die dingen komen samen tijdens ‘In Absence’. We nodigen eigen onderzoekers en docenten van PXL-MAD uit, maar ook externe kunstenaars en we tonen enkele museastukken. We focussen op objecten die overblijven na een overlijden en maken subtiel onderscheid tussen bestaande objecten en ontworpen objecten. Al deze zaken geven rouw een plaats, op een volstrekt unieke manier.”

Je kunt ‘In Absence’ tussen 20 april en 11 mei 2023 vrij bezoeken. Met werk van Berlinde De Bruyckere, Hans Op de Beeck, Stefan Peters, Peter De Cupere, David Huycke, … en enkele topstukken uit de museumcollectie van uitvaartmuseum Tot zover belooft het alvast een integere en gevarieerde tentoonstelling te worden. Naast de vaste opstellingen zullen er ook tal van evenementen zijn die rouw en objecten op een verrassende en laagdrempelige manier tot bij de bezoekers brengen. Zo is er ook de theatervoorstelling ‘Oscar en Oma Rozerood’ van Kwinten Van Heden, lezingen van onder andere Prof. dr. Tessa Kerre, Liesbeth Den Besten en Jeroen Reyniers en is Postbus 00/00/00 aanwezig om live verhalen van nabestaanden op te tekenen. Afscheidsfotografen zullen dan weer beelden v an liefde vastleggen en het geheel sluit op 11 mei 2023 af met de Kunstennacht in Hasselt.

De tentoonstelling ‘In Absence’ en bijbehorende activiteiten is een realisatie van Lies Scaut (PXL-Healthcare, postgraduaat Rouw en Verlies), PXL-MAD, School of Arts en Sereni, uitvaartplanner. De tentoonstelling richt zich tot een breed publiek. Er is geen verplicht parcours. Bezoekers kunnen vrij heen en weer lopen, net zoals de emoties bij rouw ook heen en weer laveren. Rouwen is een zoektocht aangaan op onbekend terrein. Het is belangrijk je verlies op je eigen ritme te verweven in je leven. Verweven, niet verwerken, want je neemt je verlies mee in je leven en het wordt voor altijd deel van je. Afwezig maar tegelijk zo heel erg aanwezig.

Tekst Benedikte Van Eeghem
Foto Luc Daelemans, Jeroen Jorissen