Column – De laatste foto

by | sep 18, 2023 | Magazine #7 | 0 comments

Goedele is een jonge weduwe met twee tienerzonen. Haar man Sieg verongelukte in oktober 2019. Twee jaar later schreef ze het boek “Wil je met me rouwen?”. Goedele deelt hoe we omgaan met de plotse dood van een jonge man, haar man. Ze getuigt over haar verdriet en rouw en doorprikt de mythe dat tijd alle wonden heelt. Vanuit haar ervaring registreert ze wat er in onze maatschappij speelt en deelt ze haar visie.
Deze editie staat ze stil bij het belang van beeldmateriaal van degenen die we liefhebben en ons hebben verlaten. Foto’s en filmpjes die achterblijven als herinnering. Niet enkel aan hun leven, maar ook aan hun afscheid en zelfs aan hun dood.

U keek wellicht al eens naar beelden van overleden of stervende mensen. Naar foto’s in de krant of op het journaal. Bent u dan iemand die durft te kijken of wendt u uw blik veeleer af? Kwam u online al dergelijk beeldmateriaal tegen? Of trok u misschien zelf al ooit een foto van stervenden? Stelt u zich dan vragen over de context of de gepastheid van het beeld? En wat doen die beelden met u?

Cultuurwetenschapper Nadia de Vries doctoreerde aan de Universiteit Amsterdam op de gevolgen van het online delen van foto’s van – jawel – lijken. Haar onderzoek richt zich enerzijds op de choquerende kant van online-foto’s van overledenen. Beelden die te vinden zijn op websites om te doen schrikken en walgen, zogenaamde shocksites. Daar wil ik het hier niet over hebben. Interessanter vind ik welke andere -positieve! – functies beelden van stervenden kunnen hebben naast die van misplaatste sensatie. Instagram accounts van terminaal zieken die een persoonlijk aftakelingsproces in beeld brengen, helpen taboes te doorbreken. Ze kunnen steun bieden aan anderen in dezelfde situatie en het belang van palliatieve zorg benadrukken. De Vries’ onderzoek toont ook aan hoe afbeeldingen van de dood tot sociale en politieke verandering kunnen leiden. Beelden van George Floyd of van het verdronken Syrische jongetje kunnen bewustzijn en activisme aanwakkeren. Nochtans vindt de meerderheid beelden die te maken hebben met de dood eng. Foto’s nemen van stervenden of doden is bij ons al helemaal niet ingeburgerd. Vroeger was dat evenwel anders. Wilde men in de negentiende eeuw een olieverfportret van het gezin maken, dan moesten er soms foto’s genomen worden van te vroeg gestorven kinderen. Het was toen gangbaar om een foto te maken van het zojuist overleden kind om toch een aandenken te hebben en om het nadien te kunnen toevoegen aan het portret. Ook ik heb foto’s van mijn overleden man. Zelfs een selfie van mezelf wenend naast hem. Ik trok die foto instinctief. Omdat ik het niet kon geloven dat hij verongelukt was. Alsof dat beeld me af en toe moest doen herinneren aan de gruwelijke waarheid. Foto’s die niet moeten gedeeld worden, maar waarvan ik dankbaar ben dat ze bestaan. De broer van mijn man nam foto’s toen Sieg opgebaard lag in zijn kist. Ook dat voelde toen juist aan. Maar er is geen beeldmateriaal van zijn begrafenis. Voor een doop- of huwelijksviering volgen we hele draaiboeken waar foto’s en video’s als vanzelfsprekend deel van uitmaken. Bij begrafenissen zit dat nog niet in het standaardpakket. Helaas. Die laatste foto zit enkel in ons hoofd.

Van mijn moeder zijn er geen foto’s na haar overlijden. Wel van de dag waarop we afscheid van haar namen. Ik zorgde bewust voor het laatste beeld van ons twee samen. Zij liggend in het ziekenhuisbed aan de zuurstof gekluisterd. Ik er wenend naast met mijn hand op haar hoofd. Een verpleegster nam ook een foto van mijn vader, mijn broer, schoonzus, Sieg, mezelf en de vier kleinkinderen rond haar bed. Het jongste kleinkind is op die foto amper een week oud. De enige foto dus met zijn grootmoeder. Lachen doet mijn moeder niet op die foto. Maar haar ogen zijn wijd open. Haar blik verraadt de pijn die ze verbijt. Ze had immers gewacht tot iedereen er was om de dosis morfine te laten verhogen zodat ze bewust afscheid kon nemen. Foto’s van dierbaren die sterven of net gestorven zijn, zijn wellicht niet de foto’s die je inkadert of zomaar online deelt. Maar geloof me, het zijn wel de foto’s die je geregeld opzoekt op je gsm. En nee, ze choqueren niet. Want eens geconfronteerd met de dood van je geliefden, is die dood niets eng. Die laatste foto markeert hen. Onderstreept hun bestaan. Op dezelfde manier als foto’s van hun geboorte of alle andere tussenfases van hun leven. Zij waren er. Zij zijn er. Zij worden gezien. Op digitale, fysieke en – voor al die gemiste foto’s – gelukkig ook vooral mentale beelden.

Tekst Goedele Sannen